Niezamyśl – Zaniemyśl

Dzieje Zaniemyśla

Niezwykle bogata i barwna jest historia Zaniemyśla i jego okolic, lecz jej początki giną w pomroce dziejów. Lokalna tradycja głosi, iż na wysokim brzegu jeziora powstała przed wiekami mała osada, która od rycerza Niezamysła wzięła swą nazwę Niezamyśl. Powstała zapewne przy szlaku komunikacyjnym wiodącym ze Środy Wlkp. na zachód, który w miejscu dzisiejszej wsi Kępa rozwidlał się w kierunku Kórnika oraz Śremu. Powstała ona w miejscu owalnego placu przy obecnym kościele p.w. św. Wawrzyńca i ul. E. Raczyńskiego. Dobra te od wieku XIII do XV były w ręku możnego rodu Doliwów.

W dokumentach z 1239 roku wymieniany jest po raz pierwszy pleban Damian- proboszcz drewnianego kościoła p.w. św. Wawrzyńca w Niezamyślu, który wznosił się na terenie obecnego parku przy plebani. W sto lat później miało miejsce ważne wydarzenie w dziejach Niezamyśla, opisane później przez Jana Długosza w jego słynnych „Rocznikach”. Otóż w ostatnich dniach lipca 1331 roku rozbity tu został silny oddział krzyżacki w siłę 3 tysięcy jazdy (Bój z Krzyżakami pod Niezamyślem).

W końcu wieku XIV Niezamyśl w dokumentach nazywany jest miastem, jednak w spisie miast wielkopolskich z XV w. już nie figuruje. Po Doliwach od XVI wieku okolice Niezamyśla przechodzą kolejno w ręce rodów Zadorskich, Wrzesińskich, Borkowskich i Roszkowskich.

W wieku XVII spustoszenie tych okolic powoduje szwedzki „potop”, a później epidemia cholery. W drugiej połowie XVII wieku dobra zaniemyskie przejmuje ród Ponińskich herbu Łodzia, który włodarzył na nich do roku 1782. 21 maja 1742 roku dzięki staraniom Mateusza Ponińskiego król August III nadał prawa miejskie nowej osadzie o nazwie Zaniemyśl, którą lokowano na północ od dotychczasowej osady Niezamyśl. Nowopowstałe miasto (teren pomiędzy obecną ul. Średzką a stacją kolejki wąskotorowej) z rynkiem pośrodku, otrzymało przywilej organizowania jarmarków, oraz zwolnione zostało na pewien okres od płacenia należnych podatków. W tym czasie Kalikst Poniński osadził na tym terenie sukienników niemieckich, oddając równocześnie niemieckim chłopom ziemie pod uprawę.
W roku 1782 wieś Niezamyśl wraz z okolicami na 40 lat przeszła w ręce rodziny Jaraczewskich. W jedenaście lat później, w roku 1793 w ramach II rozbioru Polski tereny te znalazły się w zaborze pruskim. Miasto Zaniemyśl zamieszkiwało wówczas 745 osób, posiadało 76 domostw oraz 11 wiatraków. W mieście pracowali m.in. sukiennicy, płóciennicy, garncarze, piekarze, krawcy. Prócz Polaków mieszkali tu Niemcy oraz Żydzi. Z czasem Zaniemyśl z osady rzemieślniczej przekształcił się w miejscowość rolniczą.

Ważnym wydarzeniem z XIX – wiecznych dziejów Zaniemyśla jest ofiarowanie przez Józefa Jaraczewskiego w roku 1815 wyspy Grunt Edwardowi Raczyńskiemu z Rogalina. Fakt ten spowodował zmianę nazwy jeziora Zaniemyskiego na Raczyńskie, zaś wyspy Grunt na Wyspę Edwarda. Pobyty E. Raczyńskiego na tej wyspie przeszły do historii Zaniemyśla m. in. dzięki organizowanym przez niego słynnym bitwom morskim. Kiedy w roku 1840 rozebrano stary kościół w Niezamyślu, w jego pobliżu w latach 1840 – 1842 wzniesiono nową, murowaną świątynię p.w. św. Wawrzyńca, której budowę finansował E. Raczyński. W trzy lata później, po samobójczej śmierci na wyspie, E. Raczyński spoczął w sarkofagu przy zaniemyskiej świątyni. Po Jaraczewskich właścicielem dóbr zaniemyskich od roku 1827 był Heliodor Skórzewski, a w 1849 przejęła je Ofelia ze Skórzewskich i jej mąż Józef Potulicki. Kolejnymi właścicielami byli Czar¬neccy, którzy w roku 1887 sprzedali dobra zaniemyskie w ręce niemieckie. Ostatnimi właścicielami była niemiecka rodzina Jouanneów, gdyż wnuczka Kennemanna wyszła za mąż za ziemianina pochodzenia francuskiego.
W czasach pruskiej niewoli tutejsza ludność polska broniła zdecydowanie swych praw narodowych i obywatelskich, a każdy zryw wolnościowy spotykał się z żywym odzewem. Warto wspomnieć, iż w czasie Wiosny Ludów 1848 roku doszło tutaj do starć pomiędzy Polakami i Niemcami. W drugiej połowie XIX stulecia samodzielna do tej pory wieś Niezamyśl została włączona w granice miasta Zaniemyśl.

Kiedy 27 grudnia 1918 roku wybuchło Powstanie Wielkopolskie, mieszkańcy Zaniemyśla i okolic stanęli do boju o wolność, wstępując do kompanii średzkiej, kórnickiej i śremskiej. Z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości po latach zaborów Zaniemyśl liczył około 1200 mieszkańców. W roku 1934 utracił prawa miejskie i od tego momentu jest dużą wsią gminną. Należy zaznaczyć, że już w tym okresie rozpoczął się masowy napływ letników i turystów w malownicze okolice Zaniemyśla.

Lata okupacji niemieckiej, czyli czasy II wojny światowej wycisnęły swe piętno na tej ziemi, a wielu jej mieszkańców utraciło życie. Pamiątką tych wydarzeń są m.in. zbiorowa mogiła na zaniemyskim cmentarzu 10 osób rozstrzelanych 20 października 1939 roku na rynku w Środzie Wlkp. i głaz z tablicą upamiętniającą żołnierzy Armii Krajowej z rejonu Zaniemyśla. Wyzwolenie spod jarzma niemieckiego przyniosło wkroczenie oddziałów armii radzieckiej w dniu 26 stycznia 1945 roku.